अटल पेन्शन योजना (Atal Pension Yojana – APY)
अटल पेन्शन योजना
Table of Contents
अटल पेन्शन योजना (Atal Pension Yojana – APY) ही असंघटित क्षेत्रातील कामगारांसाठीची भारत सरकारची पेन्शन योजना आहे. वयाची 60 वर्षे पूर्ण झाल्यावर दरमहा 1000 ते 5000 रुपये निश्चित पेन्शन मिळते, ही या योजनेची सर्वात मोठी खासियत आहे. पेन्शनची रक्कम आधीच ठरलेली असते, त्यामुळे बाजारातील चढउताराचा त्यावर परिणाम होत नाही.
ही योजना 9 मे 2015 रोजी कोलकाता येथे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या हस्ते सुरू झाली. 2015-16 च्या अर्थसंकल्पात अर्थमंत्री अरुण जेटली यांनी तिची घोषणा केली होती. त्याच दिवशी प्रधानमंत्री जीवन ज्योती विमा योजना व प्रधानमंत्री सुरक्षा विमा योजना या दोन विमा योजनाही सुरू झाल्या. या तिन्ही योजना एकत्रितपणे जन सुरक्षा योजना म्हणून ओळखल्या जातात.

अटल पेन्शन योजना – एका नजरेत
- सुरुवात: 9 मे 2015 (घोषणा – 2015-16 चा अर्थसंकल्प)
- प्रशासन: पेन्शन निधी विनियामक आणि विकास प्राधिकरण (PFRDA)
- पात्रता: भारतीय नागरिक, वय 18 ते 40 वर्षे, बचत बँक खाते किंवा टपाल खाते
- पेन्शन: वयाच्या 60 व्या वर्षापासून दरमहा 1000, 2000, 3000, 4000 किंवा 5000 रुपये
- हप्ता: वय व पेन्शन रकमेनुसार – 18 व्या वर्षी 1000 रुपयांच्या पेन्शनसाठी दरमहा 42 रुपये
- नोंदणी: एप्रिल 2026 पर्यंत 9 कोटींहून अधिक
योजनेची पार्श्वभूमी
अटल पेन्शन योजना ही स्वावलंबन योजनेच्या जागी सुरू करण्यात आली. स्वावलंबन योजना 2010-11 मध्ये असंघटित क्षेत्रासाठी सुरू झाली होती, पण तिच्यात निश्चित पेन्शनची हमी नव्हती. अटल पेन्शन योजनेत सरकार पेन्शनची हमी देते – खातेदाराने ठरलेला हप्ता नियमित भरला, तर 60 व्या वर्षापासून निवडलेली पेन्शन रक्कम दरमहा मिळतेच.
या योजनेचे मुख्य लक्ष्य असंघटित क्षेत्रातील कामगार, शेतमजूर, घरकाम करणारे, रिक्षाचालक, छोटे दुकानदार असे लोक आहेत, ज्यांना नोकरीतून पेन्शन मिळत नाही. खाते बँकेत किंवा टपाल कार्यालयात उघडता येते आणि हप्ता बँक खात्यातून आपोआप जमा होतो.
पात्रता व अटी
- वय: खाते उघडताना वय 18 ते 40 वर्षांच्या दरम्यान असावे. 60 व्या वर्षापासून पेन्शन सुरू होते, त्यामुळे कमीत कमी 20 वर्षे हप्ता भरावा लागतो.
- नागरिकत्व: फक्त भारतीय नागरिक खाते उघडू शकतात. बचत बँक खाते किंवा टपाल बचत खाते असणे आवश्यक आहे.
- आयकरदाते: 1 ऑक्टोबर 2022 पासून जे नागरिक आयकरदाते आहेत किंवा होते, ते नव्याने खाते उघडू शकत नाहीत. मात्र 30 सप्टेंबर 2022 पूर्वी खाते उघडलेले खातेदार नंतर आयकरदाते झाले, तरी त्यांचे खाते चालू राहते व पेन्शन मिळते.
- एक खाते: एका व्यक्तीचे एकच अटल पेन्शन खाते असू शकते.
हप्ता व पेन्शन – तक्ता
हप्त्याची रक्कम खाते उघडतानाचे वय व निवडलेली पेन्शन रक्कम यावर ठरते. वय कमी असेल, तर हप्ता कमी लागतो. खालील तक्त्यात दोन टोकाची उदाहरणे दिली आहेत.
| खाते उघडतानाचे वय | 1000 रुपये पेन्शनसाठी दरमहा हप्ता | 5000 रुपये पेन्शनसाठी दरमहा हप्ता |
|---|---|---|
| 18 वर्षे | 42 रुपये | 210 रुपये |
| 25 वर्षे | 76 रुपये | 380 रुपये |
| 30 वर्षे | 116 रुपये | 577 रुपये |
| 35 वर्षे | 181 रुपये | 902 रुपये |
| 40 वर्षे | 291 रुपये | 1454 रुपये |
मधल्या पेन्शन रकमा 2000, 3000 व 4000 रुपये यासाठी हप्ता याच प्रमाणात मधला असतो. उदा. 18 व्या वर्षी 2000 रुपयांच्या पेन्शनसाठी दरमहा 84 रुपये, 3000 रुपयांसाठी 126 रुपये व 4000 रुपयांसाठी 168 रुपये हप्ता लागतो.
सरकारी योगदान
सरकारकडून पहिल्या पाच वर्षांसाठी योगदान दिले जाते. हे योगदान खातेदाराच्या योगदानाच्या 50 टक्के किंवा दरवर्षी जास्तीत जास्त 1000 रुपये, यापैकी कमी असलेली रक्कम असते. हा लाभ फक्त त्याच खातेदारांना मिळतो, ज्यांनी 31 मार्च 2016 पूर्वी खाते उघडले आहे, जे कोणत्याही वैधानिक सामाजिक सुरक्षा योजनेचे सदस्य नाहीत आणि जे आयकरदाते नाहीत. ही मुदत आता संपली आहे, त्यामुळे नव्या खातेदारांना सरकारी योगदान मिळत नाही.
खातेदाराच्या मृत्यूनंतर काय होते
- खातेदाराचा मृत्यू (60 वर्षांपूर्वी): जोडीदार (पती किंवा पत्नी) हप्ता भरून योजना चालू ठेवू शकतो आणि 60 व्या वर्षापासून पेन्शन घेऊ शकतो, किंवा जमा रक्कम परत घेऊ शकतो.
- खातेदाराचा मृत्यू (पेन्शन सुरू झाल्यावर): जोडीदाराला तेवढीच पेन्शन दरमहा मिळत राहते.
- दोघांचाही मृत्यू: जमा झालेली संपूर्ण रक्कम (पेन्शन निधी) नामनिर्देशित व्यक्तीला (nominee) परत दिली जाते.
अटल पेन्शन योजना विरुद्ध राष्ट्रीय पेन्शन प्रणाली (NPS)
| मुद्दा | अटल पेन्शन योजना | राष्ट्रीय पेन्शन प्रणाली |
|---|---|---|
| पेन्शन | 1000 ते 5000 रुपये निश्चित, सरकारची हमी | बाजाराशी जोडलेली, निश्चित पेन्शन नाही |
| प्रवेश वय | 18 ते 40 वर्षे | 18 ते 70 वर्षे |
| लक्ष्य गट | असंघटित क्षेत्रातील कामगार | सर्व नागरिक, सरकारी व खासगी कर्मचारी |
| प्रशासन | PFRDA | PFRDA |
| आयकरदाते | 1 ऑक्टोबर 2022 पासून नव्याने प्रवेश नाही | आयकरदाते प्रवेश घेऊ शकतात |
परीक्षेत गोंधळ टाळा
- सरकारी योगदान – दरमहा नव्हे, दरवर्षी: काही ठिकाणी सरकारी योगदान दरमहा 1000 रुपये असे छापलेले आढळते. प्रत्यक्षात ते दरवर्षी जास्तीत जास्त 1000 रुपये आहे आणि तेही फक्त पहिल्या पाच वर्षांसाठी व फक्त 31 मार्च 2016 पूर्वी खाते उघडलेल्यांना.
- पेन्शन सुरू होण्याचे वय: पेन्शन 60 व्या वर्षापासून मिळते, 55 किंवा 58 व्या वर्षापासून नाही. प्रवेशाचे कमाल वय 40 वर्षे आहे, त्यामुळे कमीत कमी 20 वर्षे हप्ता भरावा लागतो.
- हप्ता ठरतो वयानुसार: 18 व्या वर्षी 1000 रुपयांच्या पेन्शनसाठी 42 रुपये हप्ता लागतो, तर 40 व्या वर्षी त्याच पेन्शनसाठी 291 रुपये लागतात. वय वाढले की हप्ता वाढतो, हे परीक्षेत आकड्यासह विचारले जाते.
- स्वावलंबन योजना: अटल पेन्शन योजना स्वावलंबन योजनेच्या जागी आली. राष्ट्रीय पेन्शन प्रणाली ही वेगळी योजना आहे, तिच्या जागी अटल पेन्शन योजना आलेली नाही.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
- सुरुवात 9 मे 2015, कोलकाता; घोषणा 2015-16 चा अर्थसंकल्प; प्रशासन PFRDA; स्वावलंबन योजनेच्या जागी.
- पात्रता – भारतीय नागरिक, वय 18 ते 40, बचत बँक किंवा टपाल खाते; 1 ऑक्टोबर 2022 पासून आयकरदात्यांना नव्याने प्रवेश नाही.
- पेन्शन – 60 व्या वर्षापासून दरमहा 1000 ते 5000 रुपये; 18 व्या वर्षी हप्ता 42 ते 210 रुपये, 40 व्या वर्षी 291 ते 1454 रुपये.
- सरकारी योगदान – खातेदाराच्या योगदानाच्या 50 टक्के किंवा दरवर्षी जास्तीत जास्त 1000 रुपये, पहिली पाच वर्षे, फक्त 31 मार्च 2016 पूर्वी खाते उघडलेल्यांना.
- खातेदाराच्या मृत्यूनंतर जोडीदाराला तेवढीच पेन्शन; दोघांच्या मृत्यूनंतर जमा रक्कम नामनिर्देशित व्यक्तीला.
- नोंदणी – एप्रिल 2025 पर्यंत 7.66 कोटी; एप्रिल 2026 पर्यंत 9 कोटींहून अधिक; महिला खातेदारांचा वाटा सुमारे निम्मा.
- हप्त्यावरील कर सवलत – राष्ट्रीय पेन्शन प्रणालीप्रमाणेच कलम 80CCD अंतर्गत सवलत मिळते.
हेही वाचा
सराव प्रश्नमंजुषा
वरील लेख वाचून झाल्यावर ही प्रश्नमंजुषा सोडवा. प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर निवडताच बरोबर/चूक लगेच कळेल आणि स्पष्टीकरण दिसेल.
1. अटल पेन्शन योजना कधी सुरू झाली?
अटल पेन्शन योजना 9 मे 2015 रोजी कोलकाता येथे सुरू झाली. 1 जून 2015 ही विमा योजनांच्या हप्त्याची सुरुवात नव्हे, तर 5 नोव्हेंबर 2015 ही सुवर्ण योजनांची तारीख आहे.
2. अटल पेन्शन योजनेचे प्रशासन कोणाकडे आहे?
अटल पेन्शन योजनेचे प्रशासन PFRDA कडे आहे. रिझर्व्ह बँक सुवर्ण रोखे जारी करते, तर विमा नियामक विमा योजनांचे नियमन करतो.
3. अटल पेन्शन योजनेत खाते उघडण्यासाठी वयोमर्यादा किती आहे?
अटल पेन्शन योजनेत वय 18 ते 40 वर्षे असावे. 18 ते 50 हे जीवन ज्योती विमा योजनेचे वय आहे, तर 18 ते 70 हे सुरक्षा विमा योजनेचे वय आहे.
4. अटल पेन्शन योजनेत कमाल मासिक पेन्शन किती आहे?
अटल पेन्शन योजनेत दरमहा 1000 ते 5000 रुपये पेन्शन मिळते. 5000 रुपये ही कमाल रक्कम आहे.
5. 18 वर्षांच्या व्यक्तीला 1000 रुपयांच्या पेन्शनसाठी दरमहा किती हप्ता भरावा लागतो?
18 व्या वर्षी 1000 रुपयांच्या पेन्शनसाठी दरमहा 42 रुपये हप्ता लागतो. 210 रुपये हा 5000 रुपयांच्या पेन्शनचा हप्ता आहे, तर 291 रुपये हा 40 व्या वर्षी 1000 रुपयांच्या पेन्शनचा हप्ता आहे.
6. सरकारी योगदान किती असते?
सरकार पहिल्या पाच वर्षांसाठी खातेदाराच्या योगदानाच्या 50 टक्के किंवा दरवर्षी जास्तीत जास्त 1000 रुपये योगदान देते. हे दरमहा 1000 रुपये नाही आणि फक्त 31 मार्च 2016 पूर्वी खाते उघडलेल्यांनाच मिळते.
7. आयकरदात्यांना नव्याने अटल पेन्शन खाते उघडण्यास बंदी कधीपासून आहे?
1 ऑक्टोबर 2022 पासून आयकरदाते नव्याने अटल पेन्शन खाते उघडू शकत नाहीत. त्यापूर्वी खाते उघडलेल्यांचे खाते मात्र चालू राहते.
8. पेन्शन सुरू झाल्यावर खातेदाराचा मृत्यू झाला, तर काय होते?
पेन्शन सुरू झाल्यावर खातेदाराचा मृत्यू झाला, तर जोडीदाराला तेवढीच पेन्शन मिळत राहते. दोघांचाही मृत्यू झाल्यावर जमा रक्कम नामनिर्देशित व्यक्तीला मिळते.
9. अटल पेन्शन योजना कोणत्या योजनेच्या जागी सुरू झाली?
अटल पेन्शन योजना स्वावलंबन योजनेच्या जागी सुरू झाली. राष्ट्रीय पेन्शन प्रणाली ही वेगळी योजना असून ती अजूनही चालू आहे.
10. अटल पेन्शन योजनेत पेन्शन कोणत्या वयापासून मिळते?
अटल पेन्शन योजनेत वयाची 60 वर्षे पूर्ण झाल्यावर पेन्शन सुरू होते.