मेक इन इंडिया योजना(Make In India-MII)
मेक इन इंडिया योजना
Table of Contents
मेक इन इंडिया हा भारताला जागतिक उत्पादन केंद्र बनवण्याचा महत्त्वाकांक्षी कार्यक्रम आहे. देशी व विदेशी कंपन्यांना भारतात उत्पादन करण्यास प्रोत्साहन देणे, गुंतवणूक वाढवणे व रोजगार निर्माण करणे, ही या कार्यक्रमाची मुख्य उद्दिष्टे आहेत. परीक्षेत या कार्यक्रमाची तारीख, 25 क्षेत्रे, गुंतवणूक आकडेवारी व महाराष्ट्र सप्ताह यांवर हमखास प्रश्न विचारले जातात. शेवटी सराव प्रश्नमंजुषा आहे.
पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी 25 सप्टेंबर 2014 रोजी नवी दिल्ली येथून राष्ट्रीय व राज्य स्तरावर मेक इन इंडिया कार्यक्रमाचा शुभारंभ केला. या कार्यक्रमाचे चिन्ह सिंह आहे, जो भारतातील उत्पादन क्षेत्राची ताकद दाखवतो. कार्यक्रमाचे संकेतस्थळ www.makeinindia.com सुरू करण्यात आले.

मेक इन इंडिया योजना – एका नजरेत
- शुभारंभ: 25 सप्टेंबर 2014, नवी दिल्ली
- शुभारंभकर्ता: पंतप्रधान नरेंद्र मोदी
- मूळ क्षेत्रे: 25 उत्पादन क्षेत्रे
- मेक इन इंडिया 2.0 (2020): 27 क्षेत्रे
- मुख्य लक्ष्य: उत्पादनाचा GDP मधील वाटा 25 टक्के करणे
- रोजगार लक्ष्य: उत्पादन क्षेत्रात 10 कोटी अतिरिक्त रोजगार
- FDI (FY25): 81.04 अब्ज डॉलर
- एकूण FDI (एप्रिल 2014 – मार्च 2025): 748.78 अब्ज डॉलर
- महाराष्ट्र सप्ताह: 13 ते 18 फेब्रुवारी 2016, मुंबई
- चिन्ह: सिंह
शुभारंभ व पार्श्वभूमी
2014 मध्ये भारताच्या GDP मध्ये उत्पादन क्षेत्राचा वाटा सुमारे 15 टक्के होता, तर चीनसारख्या देशांत तो 30 टक्क्यांहून अधिक होता. भारतात उत्पादन वाढवण्यासाठी गुंतवणूक, कौशल्य विकास व पायाभूत सुविधा यांची गरज होती. या पार्श्वभूमीवर मेक इन इंडिया कार्यक्रम सुरू करण्यात आला. पंतप्रधानांनी प्रत्यक्ष विदेशी गुंतवणुकीला (FDI) फर्स्ट डेव्हलपमेंट इंडिया (First Development India) असे म्हणावे, असे आवाहन केले होते.
कार्यक्रमांतर्गत उद्योगांच्या प्रश्नांना उत्तरे देण्यासाठी www.makeinindia.com हे संकेतस्थळ तयार करण्यात आले. जागतिक व्यापारात हिस्सेदारी वाढवण्यासाठी लूक ईस्ट धोरणाबरोबर लिंक वेस्ट ही कल्पना मांडण्यात आली.
कार्यक्रमाची उद्दिष्टे
- गुंतवणुकीस चालना: देशी व विदेशी गुंतवणूक वाढवणे.
- उत्पादन वाढ: उत्पादन क्षेत्राचा GDP मधील वाटा 25 टक्क्यांपर्यंत नेणे.
- रोजगार निर्मिती: उत्पादन क्षेत्रात 10 कोटी अतिरिक्त रोजगार निर्माण करणे.
- तरुण उद्योजक: तरुण उद्योजकांना प्रोत्साहन देणे.
- कौशल्य विकास: कामगारांच्या कौशल्यात वाढ करणे.
- बौद्धिक संपदा: बौद्धिक संपदेचे संरक्षण करणे.
- पायाभूत सुविधा: आधुनिक सोयी-सुविधांची निर्मिती करणे.
- जागतिक केंद्र: भारताला जागतिक उत्पादन केंद्र म्हणून विकसित करणे.
25 उत्पादन क्षेत्रे
मेक इन इंडिया अंतर्गत सुरुवातीला 25 उत्पादन क्षेत्रांची निवड करण्यात आली. 2020 मध्ये मेक इन इंडिया 2.0 अंतर्गत ही संख्या 27 झाली. मूळ 25 क्षेत्रे खालीलप्रमाणे आहेत.
| क्र. | क्षेत्र | क्र. | क्षेत्र |
|---|---|---|---|
| 1 | वाहन उद्योग | 14 | अन्नप्रक्रिया |
| 2 | विमान (विमानोड्योग) | 15 | औषधे |
| 3 | जैव तंत्रज्ञान | 16 | औष्णिक ऊर्जा |
| 4 | निरोगीपणा (वेलनेस) | 17 | पर्यटन |
| 5 | अवकाश | 18 | पुनर्निर्मितीक्षम ऊर्जा |
| 6 | बंदर | 19 | कापड |
| 7 | खाणकाम | 20 | तेल आणि वायू |
| 8 | रेल्वे | 21 | मनोरंजन |
| 9 | आयटी आणि बीपीएम | 22 | रस्ते आणि महामार्ग |
| 10 | रसायने | 23 | इलेक्ट्रॉनिक यंत्रणा |
| 11 | चामडे | 24 | संरक्षण उत्पादने |
| 12 | बांधकाम | 25 | वाहनांच्या सुट्या भागांचे उद्योग |
| 13 | इलेक्ट्रॉनिक मशिनरी | – | – |
गुंतवणूक व परिणाम
| तपशील | आकडा |
|---|---|
| FDI (FY14) | 36.05 अब्ज डॉलर |
| FDI (FY25) | 81.04 अब्ज डॉलर |
| एकूण FDI (एप्रिल 2014 – मार्च 2025) | 748.78 अब्ज डॉलर |
| मागील 11 वर्षांच्या तुलनेत वाढ | 143 टक्के (मागील 11 वर्षांत 308.38 अब्ज डॉलर) |
| उत्पादन क्षेत्रातील FDI (2014-2024) | 165.1 अब्ज डॉलर (मागील दशकापेक्षा 69 टक्के अधिक) |
| PLI योजना | 2020 मध्ये सुरू; 14 क्षेत्रांसाठी उत्पादनाशी जोडलेले प्रोत्साहन |
| FY25 मध्ये सर्वाधिक FDI मिळवणारे क्षेत्र | सेवा क्षेत्र (19 टक्के), त्यानंतर संगणक सॉफ्टवेअर व हार्डवेअर (16 टक्के) |
| FY25 मध्ये सर्वाधिक FDI मिळवणारे राज्य | महाराष्ट्र (39 टक्के वाटा) |
मेक इन इंडिया 2.0 सोबत उत्पादनाशी जोडलेली प्रोत्साहन (PLI) योजना, राष्ट्रीय पायाभूत सुविधा पाइपलाइन, पीएम गतीशक्ती राष्ट्रीय महायोजना व राष्ट्रीय एकल खिडकी प्रणाली (National Single Window System) यांसारखे पुढाकार सुरू करण्यात आले. 2025-26 च्या अर्थसंकल्पात राष्ट्रीय उत्पादन अभियान (National Manufacturing Mission) जाहीर करण्यात आले.
महाराष्ट्र मेक इन इंडिया सप्ताह
13 ते 18 फेब्रुवारी 2016 दरम्यान महाराष्ट्राच्या औद्योगिक व आर्थिक भरारीला उभारी देणारा मेक इन इंडिया सप्ताह मुंबईच्या वांद्रे-कुर्ला संकुलात पार पडला. या सप्ताहाचे उद्घाटन पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या हस्ते करण्यात आले होते. या सप्ताहात 102 देशांचा सहभाग नोंदवला गेला आणि 2,594 सामंजस्य करार करण्यात आले.
| तपशील | माहिती |
|---|---|
| कालावधी | 13 ते 18 फेब्रुवारी 2016 |
| स्थळ | वांद्रे-कुर्ला संकुल, मुंबई |
| सहभागी देश | 102 |
| सामंजस्य करार | 2,594 |
| मराठवाडा व विदर्भ | 1 लाख 50 हजार कोटी रुपये गुंतवणूक |
| पुणे | 50 हजार कोटी रुपये |
| खानदेश | 25 हजार कोटी रुपये |
| मुंबईसह कोकण विभाग | 3 लाख 25 हजार कोटी रुपये |
सप्ताहात पंतप्रधानांच्या हस्ते पुरस्कार देण्यात आले: यंग मेकर ऑफ द इयर – अजंता फार्मा कंपनी (योगेश व राजेश अग्रवाल), बेस्ट इन क्लास मॅन्युफॅक्चरिंग – टाटा मोटर्स, इनोव्हेटर ऑफ द इयर – हिरो मोटर्स. महाराष्ट्र शासनाने या सप्ताहात किरकोळ व्यापार धोरण, सागरी किनारा विकास धोरण, एक खिडकी योजना, अनुसूचित जाती-जमातींच्या उद्योजकांसाठी भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर प्रोत्साहन योजना व इलेक्ट्रॉनिक्स धोरण जाहीर केले.
परीक्षेत गोंधळ टाळा
- 25 विरुद्ध 27 क्षेत्रे: मूळ कार्यक्रमात 25 क्षेत्रे होती; मेक इन इंडिया 2.0 (2020) मध्ये 27 क्षेत्रे झाली. प्रश्नात कोणता टप्पा विचारला आहे, हे पाहून उत्तर निवडा.
- FDI आकडे: FY14 मध्ये FDI 36.05 अब्ज डॉलर होता; FY25 मध्ये 81.04 अब्ज डॉलर झाला. एप्रिल 2014 ते मार्च 2025 या 11 वर्षांत एकूण FDI 748.78 अब्ज डॉलर होता.
- PLI विरुद्ध मेक इन इंडिया: PLI ही 2020 मध्ये सुरू झालेली वेगळी प्रोत्साहन योजना आहे; ती मेक इन इंडियाची पूरक योजना आहे, मेक इन इंडिया नाही.
- चिन्ह: मेक इन इंडिया कार्यक्रमाचे चिन्ह सिंह आहे; ते उत्पादन क्षेत्राची ताकद दाखवते.
- महाराष्ट्र सप्ताह: हा सप्ताह फेब्रुवारी 2016 मध्ये मुंबईत झाला; कार्यक्रमाचा शुभारंभ सप्टेंबर 2014 मध्ये नवी दिल्लीत झाला. दोन्ही घटना वेगळ्या आहेत.
- शेती: शेती ही 25 उत्पादन क्षेत्रांत नाही; अन्नप्रक्रिया हे क्षेत्र यादीत आहे, शेती नाही.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
- मेक इन इंडिया: शुभारंभ 25 सप्टेंबर 2014, नवी दिल्ली, पंतप्रधान नरेंद्र मोदी; चिन्ह सिंह.
- मूळ 25 क्षेत्रे; मेक इन इंडिया 2.0 (2020) मध्ये 27 क्षेत्रे.
- लक्ष्य: उत्पादनाचा GDP मधील वाटा 25 टक्के; 10 कोटी अतिरिक्त रोजगार.
- FDI: FY14 मध्ये 36.05 अब्ज डॉलर; FY25 मध्ये 81.04 अब्ज डॉलर; एप्रिल 2014 – मार्च 2025 मध्ये एकूण 748.78 अब्ज डॉलर (143 टक्के वाढ).
- उत्पादन क्षेत्रातील FDI 2014-2024: 165.1 अब्ज डॉलर (69 टक्के वाढ).
- PLI योजना 2020, 14 क्षेत्रे; राष्ट्रीय एकल खिडकी प्रणाली; पीएम गतीशक्ती.
- महाराष्ट्र सप्ताह: 13-18 फेब्रुवारी 2016, वांद्रे-कुर्ला संकुल, मुंबई; 102 देश, 2,594 सामंजस्य करार.
- FY25 मध्ये सर्वाधिक FDI: महाराष्ट्र 39 टक्के; सेवा क्षेत्र 19 टक्के.
हेही वाचा
सराव प्रश्नमंजुषा
वरील लेख वाचून झाल्यावर ही प्रश्नमंजुषा सोडवा. प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर निवडताच बरोबर/चूक लगेच कळेल आणि स्पष्टीकरण दिसेल.
1. मेक इन इंडिया कार्यक्रमाचा शुभारंभ कधी झाला?
मेक इन इंडिया कार्यक्रमाचा शुभारंभ 25 सप्टेंबर 2014 रोजी नवी दिल्ली येथे झाला.
2. मेक इन इंडिया अंतर्गत सुरुवातीला किती उत्पादन क्षेत्रांची निवड करण्यात आली?
सुरुवातीला 25 उत्पादन क्षेत्रांची निवड करण्यात आली. मेक इन इंडिया 2.0 मध्ये ही संख्या 27 झाली.
3. मेक इन इंडिया 2.0 मध्ये किती क्षेत्रे समाविष्ट आहेत?
मेक इन इंडिया 2.0 (2020) मध्ये 27 क्षेत्रे समाविष्ट आहेत.
4. उत्पादन क्षेत्राचा GDP मधील वाटा किती टक्क्यांपर्यंत नेण्याचे लक्ष्य आहे?
उत्पादन क्षेत्राचा GDP मधील वाटा 25 टक्क्यांपर्यंत नेण्याचे लक्ष्य आहे.
5. FY25 मध्ये भारतात किती FDI आले?
FY25 मध्ये FDI 81.04 अब्ज डॉलर होता. 36.05 अब्ज डॉलर हा FY14 चा आकडा आहे.
6. एप्रिल 2014 ते मार्च 2025 या कालावधीत भारतात एकूण किती FDI आले?
एप्रिल 2014 ते मार्च 2025 या 11 वर्षांत एकूण FDI 748.78 अब्ज डॉलर होता. 308.38 अब्ज डॉलर हा मागील 11 वर्षांचा आकडा आहे.
7. PLI योजना किती क्षेत्रांसाठी सुरू करण्यात आली?
PLI (उत्पादनाशी जोडलेले प्रोत्साहन) योजना 2020 मध्ये 14 क्षेत्रांसाठी सुरू करण्यात आली.
8. महाराष्ट्र मेक इन इंडिया सप्ताह कधी पार पडला?
महाराष्ट्र मेक इन इंडिया सप्ताह 13 ते 18 फेब्रुवारी 2016 दरम्यान मुंबईच्या वांद्रे-कुर्ला संकुलात पार पडला.
9. महाराष्ट्र मेक इन इंडिया सप्ताहात किती सामंजस्य करार करण्यात आले?
सप्ताहात 2,594 सामंजस्य करार करण्यात आले. 102 ही सहभागी देशांची संख्या आहे.
10. खालीलपैकी कोणते क्षेत्र मूळ 25 उत्पादन क्षेत्रांत नाही?
शेती ही 25 उत्पादन क्षेत्रांत नाही; अन्नप्रक्रिया हे क्षेत्र यादीत आहे. वाहन उद्योग, जैव तंत्रज्ञान व अवकाश ही तिन्ही क्षेत्रे यादीत आहेत.