श्रमेव जयते योजना(Shramev Jayte Yojana)
श्रमेव जयते योजना
Table of Contents
श्रमेव जयते म्हणजे श्रमाचा जय होवो. या नावाने 2014 मध्ये कामगार सुधारणांचा एक मोठा कार्यक्रम सुरू करण्यात आला. या कार्यक्रमाचे पूर्ण नाव दीनदयाल उपाध्याय श्रमेव जयते कार्यक्रम असे आहे. कामगारांचे भविष्यनिर्वाह निधी खाते सुलभ करणे, कामगार तपासणी पारदर्शक करणे व असंघटित कामगारांना आरोग्य विमा देणे, हे या कार्यक्रमाचे मुख्य उद्देश आहेत. परीक्षेत या कार्यक्रमाची तारीख, युएएन, श्रम सुविधा पोर्टल व निवृत्तीवेतन यांवर हमखास प्रश्न विचारले जातात. शेवटी सराव प्रश्नमंजुषा आहे.
पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी 16 ऑक्टोबर 2014 रोजी नवी दिल्ली येथे या कार्यक्रमाचा औपचारिक शुभारंभ केला. शुभारंभाच्या दिवशी देशभरातील 11,500 औद्योगिक प्रशिक्षण केंद्रांतील (ITI) प्रशिक्षण घेत असलेल्या 16 लाख विद्यार्थ्यांना संदेश पाठवून त्यांच्यात उत्साह वाढवण्यात आला.

श्रमेव जयते योजना – एका नजरेत
- शुभारंभ: 16 ऑक्टोबर 2014, नवी दिल्ली
- पूर्ण नाव: दीनदयाल उपाध्याय श्रमेव जयते कार्यक्रम
- शुभारंभकर्ता: पंतप्रधान नरेंद्र मोदी
- मंत्रालय: केंद्रीय कामगार व रोजगार मंत्रालय
- मुख्य पुढाकार: युएएन, श्रम सुविधा पोर्टल, पारदर्शक तपासणी, कौशल्य प्रशिक्षण, आरोग्य विमा
- युएएन: युनिव्हर्सल अकाउंट नंबर (भविष्यनिर्वाह निधी खात्यासाठी)
- किमान निवृत्तीवेतन: 1,000 रुपये प्रतिमाह
- EPF वेतन मर्यादा: 6,500 रुपयांवरून 15,000 रुपये प्रतिमाह
शुभारंभ व पार्श्वभूमी
कामगारांचे भविष्यनिर्वाह निधी खाते नोकरी बदलल्यावर हस्तांतरित करणे हे पूर्वी किचकट काम होते. प्रत्येक नोकरीबरोबर नवीन खाते क्रमांक मिळत असे आणि जुने पैसे काढणे अवघड जात असे. कामगार तपासणीतही पारदर्शकतेचा अभाव होता. या अडचणी दूर करण्यासाठी श्रमेव जयते कार्यक्रम सुरू करण्यात आला. श्रम या शब्दाला प्रतिष्ठा देणे, हा कार्यक्रमाचा विचार होता.
कार्यक्रमाचे पाच पुढाकार
| पुढाकार | तपशील |
|---|---|
| युनिव्हर्सल अकाउंट नंबर (UAN) | कर्मचारी भविष्यनिर्वाह निधीच्या प्रत्येक खातेधारकाला एकच कायमस्वरूपी खाते क्रमांक दिला जातो. नोकरी बदलली तरी क्रमांक तोच राहतो, त्यामुळे नवीन खाते काढण्याचा त्रास वाचतो. खात्याची संपूर्ण माहिती ऑनलाइन मिळते आणि पैसे काढण्यासाठी ऑनलाइन अर्ज करता येतो. |
| श्रम सुविधा पोर्टल | श्रमासंबंधी आकडेवारी व सेवा यांसाठी एकल खिडकी पोर्टल. एका खिडकी योजनेअंतर्गत 16 फॉर्मऐवजी एकच फॉर्म भरण्याची सुविधा. उद्योगांना लेबर आयडेंटिफिकेशन नंबर (LIN) दिला जातो. |
| पारदर्शक कामगार तपासणी | उद्योगातील लेबर इन्स्पेक्टर पद्धतीत सुधारणा: तपासणीसाठी संगणकाद्वारे यादृच्छिक निवड, तपासणी अहवाल ऑनलाइन भरणे आणि तपासणीची पारदर्शकता वाढवणे. |
| मागणी आधारित कौशल्य प्रशिक्षण | उद्योगांच्या मागणीनुसार व्यवसाय प्रशिक्षण देणे, जेणेकरून प्रशिक्षित तरुणांना लगेच रोजगार मिळेल. ITI मधील प्रशिक्षण उद्योगांच्या गरजांशी जोडणे. |
| असंघटित कामगारांना आरोग्य विमा | असंघटित क्षेत्रातील कामगारांना राष्ट्रीय आरोग्य विमा योजना (RSBY) अंतर्गत आरोग्य विमा सुविधा पुरवणे. |
कामगारांसाठी महत्त्वाच्या सुधारणा
| सुधारणा | तपशील |
|---|---|
| किमान निवृत्तीवेतन | कर्मचारी निवृत्तीवेतन योजनेत (EPS) किमान निवृत्तीवेतन 1,000 रुपये प्रतिमाह निश्चित करण्यात आले |
| EPF वेतन मर्यादा | भविष्यनिर्वाह निधीसाठीची वेतन मर्यादा 6,500 रुपयांवरून 15,000 रुपये प्रतिमाह करण्यात आली |
| खाते हस्तांतरण | युएएनमुळे नोकरी बदलल्यावर खाते आपोआप हस्तांतरित होते; नवीन खाते क्रमांक काढावा लागत नाही |
| एकच फॉर्म | श्रम सुविधा पोर्टलवर 16 फॉर्मऐवजी एकच फॉर्म भरावा लागतो |
| एकच ओळख क्रमांक | प्रत्येक उद्योगाला एकच लेबर आयडेंटिफिकेशन नंबर (LIN) दिला जातो |
परीक्षेत गोंधळ टाळा
- 1,000 विरुद्ध 15,000: किमान निवृत्तीवेतन 1,000 रुपये प्रतिमाह आहे; 15,000 रुपये ही EPF वेतन मर्यादा आहे. दोन्ही आकडे वेगळे आहेत आणि दोन्ही एकाच वाक्यात येतात, म्हणून गोंधळ होतो.
- UAN विरुद्ध LIN: UAN हा कामगाराचा भविष्यनिर्वाह निधी खाते क्रमांक आहे; LIN हा उद्योगाचा ओळख क्रमांक आहे. एक व्यक्तीशी संबंधित आहे, दुसरा उद्योगाशी.
- 16 फॉर्म विरुद्ध 16 लाख: श्रम सुविधा पोर्टलवर 16 फॉर्मऐवजी एकच फॉर्म भरावा लागतो; 16 लाख ही शुभारंभाच्या दिवशी संदेश मिळालेल्या ITI विद्यार्थ्यांची संख्या आहे.
- 11,500 विरुद्ध 16 लाख: 11,500 ही देशभरातील ITI केंद्रांची संख्या आहे; 16 लाख ही त्या केंद्रांतील विद्यार्थ्यांची संख्या आहे.
- श्रमेव जयते विरुद्ध मेक इन इंडिया: श्रमेव जयते हा कामगार सुधारणांचा कार्यक्रम आहे (16 ऑक्टोबर 2014); मेक इन इंडिया हा उत्पादन व गुंतवणुकीचा कार्यक्रम आहे (25 सप्टेंबर 2014). दोन्ही 2014 मध्ये सुरू झाले, पण विषय वेगळा आहे.
- RSBY: राष्ट्रीय आरोग्य विमा योजना ही असंघटित कामगारांसाठीची आरोग्य विमा योजना आहे; ती जनधन योजनेचा भाग नाही.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
- श्रमेव जयते: शुभारंभ 16 ऑक्टोबर 2014, नवी दिल्ली; पूर्ण नाव दीनदयाल उपाध्याय श्रमेव जयते कार्यक्रम.
- अंमलबजावणी: केंद्रीय कामगार व रोजगार मंत्रालय.
- UAN: युनिव्हर्सल अकाउंट नंबर – भविष्यनिर्वाह निधी खात्यासाठी एकच कायमस्वरूपी क्रमांक, नोकरी बदलली तरी तोच राहतो.
- श्रम सुविधा पोर्टल: 16 फॉर्मऐवजी एकच फॉर्म; उद्योगांना LIN (लेबर आयडेंटिफिकेशन नंबर).
- किमान निवृत्तीवेतन 1,000 रुपये प्रतिमाह; EPF वेतन मर्यादा 6,500 रुपयांवरून 15,000 रुपये प्रतिमाह.
- पारदर्शक तपासणी: संगणकाद्वारे यादृच्छिक निवड व ऑनलाइन अहवाल.
- 11,500 ITI केंद्रे; 16 लाख विद्यार्थ्यांना शुभारंभाच्या दिवशी संदेश; असंघटित कामगारांना RSBY आरोग्य विमा.
हेही वाचा
सराव प्रश्नमंजुषा
वरील लेख वाचून झाल्यावर ही प्रश्नमंजुषा सोडवा. प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर निवडताच बरोबर/चूक लगेच कळेल आणि स्पष्टीकरण दिसेल.
1. श्रमेव जयते कार्यक्रमाचा शुभारंभ कधी झाला?
श्रमेव जयते कार्यक्रमाचा शुभारंभ 16 ऑक्टोबर 2014 रोजी नवी दिल्ली येथे झाला.
2. UAN म्हणजे काय?
UAN म्हणजे युनिव्हर्सल अकाउंट नंबर. हा भविष्यनिर्वाह निधी खात्यासाठीचा एकच कायमस्वरूपी क्रमांक आहे.
3. श्रम सुविधा पोर्टलवर किती फॉर्मऐवजी एकच फॉर्म भरावा लागतो?
श्रम सुविधा पोर्टलवर 16 फॉर्मऐवजी एकच फॉर्म भरावा लागतो.
4. LIN म्हणजे काय?
LIN म्हणजे लेबर आयडेंटिफिकेशन नंबर. हा उद्योगांना दिला जाणारा एकच ओळख क्रमांक आहे.
5. कर्मचारी निवृत्तीवेतन योजनेत (EPS) किमान निवृत्तीवेतन किती निश्चित करण्यात आले?
किमान निवृत्तीवेतन 1,000 रुपये प्रतिमाह निश्चित करण्यात आले. 15,000 रुपये ही EPF वेतन मर्यादा आहे.
6. EPF वेतन मर्यादा कितीवरून किती करण्यात आली?
EPF वेतन मर्यादा 6,500 रुपयांवरून 15,000 रुपये प्रतिमाह करण्यात आली.
7. शुभारंभाच्या दिवशी किती ITI विद्यार्थ्यांना संदेश पाठवण्यात आला?
शुभारंभाच्या दिवशी 16 लाख ITI विद्यार्थ्यांना संदेश पाठवण्यात आला. 11,500 ही ITI केंद्रांची संख्या आहे.
8. श्रमेव जयते कार्यक्रमाची अंमलबजावणी कोणते मंत्रालय करते?
श्रमेव जयते कार्यक्रमाची अंमलबजावणी केंद्रीय कामगार व रोजगार मंत्रालय करते.
9. असंघटित क्षेत्रातील कामगारांना कोणत्या योजनेअंतर्गत आरोग्य विमा सुविधा पुरवण्यात आली?
असंघटित कामगारांना राष्ट्रीय आरोग्य विमा योजना (RSBY) अंतर्गत आरोग्य विमा सुविधा पुरवण्यात आली.
10. श्रमेव जयते कार्यक्रम कशाशी संबंधित आहे?
श्रमेव जयते कार्यक्रम श्रम सुधारणांशी संबंधित आहे – युएएन, श्रम सुविधा पोर्टल, पारदर्शक तपासणी व कामगार कल्याण.