सुवर्ण रोखे (Bonds) योजना (Suvarn Rokhe Yojana)
सुवर्ण रोखे (Bonds) योजना
Table of Contents
सुवर्ण रोखे योजना (Sovereign Gold Bond Scheme – SGB) ही भौतिक सोन्याला पर्याय देणारी सरकारी योजना आहे. रोख रकमेने सोन्याचे रोखे खरेदी केले जातात. रोख्याचे मूल्य सोन्याच्या किमतीशी जोडलेले असते, त्यामुळे सोन्याची किंमत वाढली की रोख्याचे मूल्यही वाढते. त्यावर दरवर्षी 2.50 टक्के व्याजही मिळते. दागिन्यांवरील घडणावळ, साठवणुकीची काळजी व शुद्धतेची शंका – यापैकी काहीही या योजनेत नसते.
ही योजना 5 नोव्हेंबर 2015 रोजी सुरू झाली. त्याच दिवशी सुवर्ण मुद्रिकरण योजना सुरू झाली. रोखे भारतीय रिझर्व्ह बँक भारत सरकारच्या वतीने जारी करते. रोखे बँका, टपाल कार्यालये, शेअर बाजार व निवडक एजंटांमार्फत मिळत असत.

सुवर्ण रोखे योजना – एका नजरेत
- सुरुवात: 5 नोव्हेंबर 2015 (पहिला हप्ता – अर्ज 5 ते 20 नोव्हेंबर 2015, वाटप 26 नोव्हेंबर 2015)
- जारी करणारा: भारतीय रिझर्व्ह बँक (भारत सरकारच्या वतीने)
- एकक: 1 ग्रॅम सोने = 1 रोखा
- गुंतवणूक मर्यादा: किमान 1 ग्रॅम; कमाल 4 किलो (व्यक्ती व हिंदू अविभक्त कुटुंब), 20 किलो (विश्वस्त संस्था) – प्रत्येक आर्थिक वर्षी
- व्याज: दरवर्षी 2.50 टक्के (निर्गम किमतीवर), दर सहा महिन्यांनी दिले जाते
- मुदत: 8 वर्षे; 5 व्या वर्षानंतर मुदतपूर्व परतावा (व्याज देण्याच्या दिवशी)
- सध्याची स्थिती: फेब्रुवारी 2024 पासून नवा हप्ता आलेला नाही
रोखे कसे काम करतात
रोख्यांची किंमत निर्गमाच्या वेळी सोन्याच्या किमतीवरून ठरवली जाते. उदा. निर्गमाच्या वेळी 10 ग्रॅम सोन्याची किंमत 50,000 रुपये असेल, तर 10 ग्रॅमचे रोखे 50,000 रुपयांना मिळतात. मुदतपूर्तीला किंवा मुदतपूर्व परताव्याला रोख्याची किंमत त्यावेळच्या सोन्याच्या किमतीवरून ठरवली जाते – मागील तीन कामकाजाच्या दिवसांतील 999 शुद्धतेच्या सोन्याच्या बंद किमतींची साधी सरासरी घेतली जाते.
व्याज हे निर्गम किमतीवर 2.50 टक्के दरवर्षी मिळते आणि दर सहा महिन्यांनी बँक खात्यात जमा होते. सर्वात पहिल्या हप्त्यांतील (2015-16) रोख्यांवर व्याज 2.75 टक्के होते, नंतरच्या सर्व हप्त्यांवर 2.50 टक्के आहे.
कोण गुंतवणूक करू शकते
- पात्र गुंतवणूकदार: भारतीय रहिवासी व्यक्ती, हिंदू अविभक्त कुटुंब, विश्वस्त संस्था, विद्यापीठे व धर्मादाय संस्था.
- ओळखपत्र: पॅन कार्ड आवश्यक आहे. आधार कार्ड, मतदार ओळखपत्र यांसारखी ओळखपत्रेही चालतात.
- स्वरूप: रोखे कागदी स्वरूपात किंवा डीमॅट स्वरूपात घेता येतात. रोखे शेअर बाजारात खरेदी-विक्रीही करता येतात.
- कर्ज: रोखे तारण ठेवून कर्ज घेता येते.
कर सवलत
मुदतपूर्तीला (8 वर्षांनंतर) रोखे परत केल्यावर होणाऱ्या भांडवली नफ्यावर कर लागत नाही – ही सवलत मूळ निर्गमातून रोखे घेऊन मुदतपूर्तीपर्यंत ठेवणाऱ्यांना मिळते. 2026 च्या अर्थसंकल्पानंतर दुय्यम बाजारातून (शेअर बाजारातून) घेतलेल्या रोख्यांवरील भांडवली नफ्यावर मात्र कर लागू होतो. व्याजावर नेहमीच कर लागतो – ते गुंतवणूकदाराच्या कराच्या दराने आकारले जाते. मुदतपूर्व परताव्यावरही (5 व्या वर्षानंतर) भांडवली नफ्यावर कराची सवलत मूळ गुंतवणूकदारांना मिळते.
नव्या हप्त्यांची स्थिती
फेब्रुवारी 2024 मध्ये 2023-24 मालिका 4 हा शेवटचा हप्ता जारी झाला. त्यानंतर रिझर्व्ह बँकेने नवा हप्ता जारी केलेला नाही. 2025 च्या अर्थसंकल्पानंतर अर्थमंत्र्यांनी स्पष्ट केले की सरकारला ही योजना कर्ज घेण्याचा महागडा मार्ग वाटतो, त्यामुळे नवे हप्ते आणण्याची योजना नाही. मात्र आधी जारी झालेले सर्व रोखे वैध आहेत – त्यावर व्याज मिळत राहते, मुदतपूर्तीला परतावा मिळतो आणि 5 व्या वर्षानंतर मुदतपूर्व परताव्याच्या खिडक्या रिझर्व्ह बँक जाहीर करते.
सुवर्ण रोखे विरुद्ध भौतिक सोने विरुद्ध सुवर्ण मुद्रिकरण
| मुद्दा | सुवर्ण रोखे | भौतिक सोने | सुवर्ण मुद्रिकरण ठेव |
|---|---|---|---|
| काय लागते | रोख रक्कम | रोख रक्कम + घडणावळ | असलेले भौतिक सोने |
| व्याज | 2.50 टक्के दरवर्षी | व्याज नाही | 2.25 ते 2.50 टक्के |
| साठवणूक | साठवणुकीची गरज नाही | लॉकरची गरज | बँकेत जमा |
| मुदत | 8 वर्षे | मर्यादा नाही | 1 ते 15 वर्षे |
| कर सवलत | मुदतपूर्तीचा भांडवली नफा करमुक्त (मूळ गुंतवणूकदार) | भांडवली नफ्यावर कर | व्याज व भांडवली नफा करमुक्त |
परीक्षेत गोंधळ टाळा
- रोख्यांचे मूल्यांकन ग्रॅममध्ये: काही ठिकाणी रोखे 5, 10, 50 व 100 ग्रॅमच्या मूल्यांकनात दिले जातात, असे छापलेले आढळते. प्रत्यक्षात 1 रोखा = 1 ग्रॅम सोने असते आणि गुंतवणूक कोणत्याही ग्रॅम संख्येत करता येते.
- कमाल मर्यादा: कमाल मर्यादा 500 ग्रॅम नाही. व्यक्ती व हिंदू अविभक्त कुटुंबासाठी कमाल 4 किलो आणि विश्वस्त संस्थांसाठी 20 किलो प्रति आर्थिक वर्ष आहे.
- किमान गुंतवणूक: सुरुवातीला किमान 2 ग्रॅम होती, नंतर ती 1 ग्रॅम करण्यात आली. सध्याची किमान गुंतवणूक 1 ग्रॅम आहे.
- योजना बंद झालेली नाही: नवे हप्ते बंद झाले आहेत, पण योजना रद्द झालेली नाही. जुने रोखे वैध आहेत, त्यावर व्याज व परतावा मिळत राहतो.
- व्याज कशावर: व्याज निर्गम किमतीवर मिळते, सध्याच्या बाजारकिमतीवर नाही.
परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे
- सुरुवात 5 नोव्हेंबर 2015; जारी करणारा रिझर्व्ह बँक (भारत सरकारच्या वतीने); उद्देश भौतिक सोन्याची मागणी कमी करणे.
- 1 रोखा = 1 ग्रॅम सोने; किमान 1 ग्रॅम; कमाल 4 किलो (व्यक्ती व HUF), 20 किलो (विश्वस्त संस्था) प्रति आर्थिक वर्ष.
- व्याज 2.50 टक्के दरवर्षी निर्गम किमतीवर, दर सहा महिन्यांनी; पहिल्या हप्त्यांवर 2.75 टक्के होते.
- मुदत 8 वर्षे; 5 व्या वर्षानंतर व्याज देण्याच्या दिवशी मुदतपूर्व परतावा; शेअर बाजारात खरेदी-विक्री शक्य.
- परताव्याची किंमत – मागील तीन कामकाजाच्या दिवसांतील 999 शुद्धतेच्या सोन्याच्या बंद किमतींची साधी सरासरी.
- मुदतपूर्तीचा भांडवली नफा मूळ गुंतवणूकदारांना करमुक्त; व्याजावर कर लागतो.
- शेवटचा हप्ता फेब्रुवारी 2024 (2023-24 मालिका 4); त्यानंतर नवा हप्ता नाही; जुने रोखे वैध आहेत.
हेही वाचा
सराव प्रश्नमंजुषा
वरील लेख वाचून झाल्यावर ही प्रश्नमंजुषा सोडवा. प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर निवडताच बरोबर/चूक लगेच कळेल आणि स्पष्टीकरण दिसेल.
1. सुवर्ण रोखे योजना कोण जारी करते?
सुवर्ण रोखे रिझर्व्ह बँक भारत सरकारच्या वतीने जारी करते. रिझर्व्ह बँक हीच सुवर्ण मुद्रिकरण योजनेची नियामकही आहे.
2. एक सुवर्ण रोखा किती सोन्याच्या बरोबरीचा असतो?
1 सुवर्ण रोखा = 1 ग्रॅम सोने. गुंतवणूक कोणत्याही ग्रॅम संख्येत करता येते.
3. सुवर्ण रोख्यांची मुदत किती वर्षे आहे?
सुवर्ण रोख्यांची मुदत 8 वर्षे आहे. 5 व्या वर्षानंतर मुदतपूर्व परतावा घेता येतो.
4. सुवर्ण रोख्यांवर व्याजदर किती आहे?
सुवर्ण रोख्यांवर 2.50 टक्के दरवर्षी व्याज मिळते. 2.75 टक्के हा फक्त 2015-16 च्या पहिल्या हप्त्यांचा दर होता.
5. सुवर्ण रोख्यांचा मुदतपूर्व परतावा कधी घेता येतो?
मुदतपूर्व परतावा 5 व्या वर्षानंतर व्याज देण्याच्या दिवशी घेता येतो.
6. व्यक्तीसाठी एका आर्थिक वर्षात सुवर्ण रोख्यांची कमाल गुंतवणूक किती आहे?
व्यक्ती व हिंदू अविभक्त कुटुंबासाठी कमाल 4 किलो प्रति आर्थिक वर्ष आहे. विश्वस्त संस्थांसाठी 20 किलो आहे. 500 ग्रॅम ही सुरुवातीच्या काळातील चुकीची माहिती आहे.
7. सुवर्ण रोखे योजना कधी सुरू झाली?
सुवर्ण रोखे योजना 5 नोव्हेंबर 2015 रोजी सुरू झाली. 9 मे 2015 ही जन सुरक्षा योजनांची तारीख आहे.
8. सुवर्ण रोख्यांचा शेवटचा नवा हप्ता कधी जारी झाला?
शेवटचा हप्ता फेब्रुवारी 2024 मध्ये (2023-24 मालिका 4) जारी झाला. त्यानंतर नवा हप्ता आलेला नाही.
9. सुवर्ण रोख्यांच्या परताव्याची किंमत कशी ठरवली जाते?
परताव्याची किंमत मागील तीन कामकाजाच्या दिवसांतील 999 शुद्धतेच्या सोन्याच्या बंद किमतींच्या साध्या सरासरीवरून ठरवली जाते.
10. मूळ गुंतवणूकदाराने मुदतपूर्तीपर्यंत रोखे ठेवल्यास भांडवली नफ्यावर कर कसा आकारला जातो?
मूळ निर्गमातून रोखे घेऊन मुदतपूर्तीपर्यंत ठेवल्यास भांडवली नफा करमुक्त असतो. व्याजावर मात्र कर लागतो.